Nội dung chính
Trong bối cảnh toàn cầu biến động, ngành lúa gạo Việt Nam đang đối mặt với áp lực kép khủng khiếp: chi phí logistics leo thang không phanh và giá bán sụt giảm do dư cung trên thị trường thế giới.
Phân Tích Chuyên Sâu: Logistics – Kẻ Vô Hình Bóp Nghẹt Biên Lợi Nhuận
Dù giá xăng dầu có dấu hiệu hạ nhiệt, các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị lúa gạo vẫn đang oằn mình gánh chịu chi phí logistics duy trì ở mức cao ngất ngưởng. Đây không chỉ là vấn đề cước vận tải đường bộ mà còn tác động sâu rộng đến vận tải biển quốc tế, một yếu tố sống còn đối với mặt hàng xuất khẩu chủ lực này.
Thực trạng tăng giá vận chuyển theo ghi nhận thực tế
Dựa trên phản hồi trực tiếp từ các chuyên gia đầu ngành, mức độ leo thang của chi phí vận chuyển là đáng báo động:
- Cước tàu quốc tế: Theo ông Nguyễn Việt Anh, Tổng giám đốc ORICO, cước tàu đi Philippines (thị trường nhập khẩu lớn nhất) đã tăng thêm 10-15 USD/tấn tính đến ngày 10/3.
- Vận tải nội địa: Bà Dương Thanh Thảo, Giám đốc Gạo Ông Thọ, ghi nhận cước tàu có nơi tăng đột biến lên tới 30-50%. Cước vận chuyển từ các nhà máy miền Tây đi tỉnh tăng 20-40%, và ngay cả cước ghe vận chuyển nguyên liệu về nhà máy cũng tăng 10-20%.
- Các chi phí phụ trợ: Chi phí giao hàng, dịch vụ cảng và bao bì cũng liên tục được cập nhật giá mới, tạo gánh nặng dây chuyền.
Rủi ro địa chính trị và tác động lên chuỗi cung ứng
Tình hình chiến sự leo thang tại các khu vực nhạy cảm, đặc biệt là Trung Đông, đã làm gián đoạn nghiêm trọng luồng hàng hải. Các hãng tàu lớn như CMA-CMG đã hủy bỏ toàn bộ các chuyến giao hàng đi Trung Đông. Điều này dẫn đến hai hệ quả lớn:
- Đình trệ và Rủi ro thanh toán: Việc xuất khẩu bị tạm ngưng hoặc dỡ hàng giữa chừng có thể khiến doanh nghiệp không nhận được thanh toán đúng hạn, làm tăng hàng tồn kho và đảo lộn toàn bộ dòng tiền, kế hoạch tài chính đã được tính toán kỹ lưỡng.
- Thiếu hụt Container rỗng và Kéo dài hành trình: Tình trạng thiếu container rỗng và việc phải đi đường vòng do tránh rủi ro an ninh khiến chi phí vận tải biển tăng vọt, đồng thời làm tăng rủi ro về chất lượng sản phẩm khi thời gian lưu thông kéo dài.
Thêm vào đó, khi vụ Đông Xuân đang vào chính vụ thu hoạch, nếu nguồn nhiên liệu cho vận tải nội đồng không được đáp ứng kịp thời, nguy cơ “đứt gãy” trong khâu thu mua và chế biến là rất cao, trực tiếp đẩy giá thành sản phẩm cuối cùng lên cao hơn nữa.
Thị Trường Đi Xuống: Khi Cung Vượt Cầu Thống Trị
Song song với chi phí đầu vào tăng, đầu ra của ngành gạo lại đang chịu sự ảm đạm toàn cầu. Việc xuất khẩu gặp khó khăn do cung vượt cầu khiến giá lúa nội địa rơi về mức thấp kỷ lục trong nhiều tháng.
Dữ liệu thống kê cho thấy sự sụt giảm giá trị xuất khẩu
Số liệu của Hải quan Việt Nam trong hai tháng đầu năm 2026 là minh chứng rõ nét:
- Lượng gạo xuất khẩu đạt 1,273 triệu tấn (tăng 3,5% so với cùng kỳ).
- Tuy nhiên, giá trị thu về chỉ đạt hơn 594 triệu USD (giảm sâu 11,9%).
- Giá xuất khẩu bình quân giảm xuống còn 466,5 USD/tấn.
Tại Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL), áp lực này càng nặng nề. Vụ Đông Xuân 2025-2026 với sản lượng dự kiến khoảng 6,7 triệu tấn lúa cần tiêu thụ đang đối diện với giá thu mua tại ruộng (lúa tươi OM 18, Đài Thơm 8) chỉ còn 5.500 – 5.600 đồng/kg, mức thấp nhất trong nhiều tháng qua.
Giải Pháp Cấp Bách: Can Thiệp Chính Sách Để Ổn Định Thị Trường
Đối mặt với nghịch lý “chi phí tăng, giá bán giảm”, các doanh nghiệp đang phải tự xoay xở, tìm cách chia sẻ rủi ro với đối tác nhập khẩu (nếu có thể). Tuy nhiên, cần có sự can thiệp mạnh mẽ từ Chính phủ để bảo vệ ngành sản xuất chiến lược này.
Chỉ đạo từ Chính phủ và Vai trò của VFA
Chính phủ đã ban hành Công điện số 21/CĐ-TTg (ngày 11/3), yêu cầu các Bộ, ngành vào cuộc:
- Bộ Tài chính: Nghiên cứu các giải pháp giảm thiểu chi phí logistics và chi phí xuất khẩu cho doanh nghiệp.
- Ngân hàng Nhà nước: Chỉ đạo tổ chức tín dụng bố trí nguồn vốn với lãi suất hợp lý, hỗ trợ doanh nghiệp thu mua và tạm trữ, đặc biệt là các doanh nghiệp có năng lực kho bãi lớn.
Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch VFA, nhấn mạnh vai trò của chính sách tạm trữ. Biện pháp này giúp không đưa một lượng lúa gạo quá lớn ra thị trường cùng lúc, từ đó gián tiếp ổn định giá. Điều này đặc biệt cần thiết khi Philippines đang áp dụng biện pháp quản lý nhập khẩu và thị trường toàn cầu vẫn trong trạng thái dư cung.
Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, nếu không có cơ chế tạm trữ hiệu quả, nông dân sẽ bị ép bán với giá thấp, dẫn đến thua lỗ diện rộng và gây bất ổn khu vực ĐBSCL. Việc chủ động các giải pháp kỹ thuật và tài chính để ổn định thị trường lúa gạo trước khi bước vào cao điểm thu hoạch là nhiệm vụ cấp thiết nhất hiện nay, nhằm đảm bảo sự bền vững cho chuỗi cung ứng từ ruộng đồng đến xuất khẩu.
Theo kinh nghiệm của các nhà xuất khẩu gạo lâu năm, việc đàm phán hợp đồng với các điều khoản chia sẻ chi phí vận tải phát sinh trong bối cảnh chiến sự là một nghệ thuật. Bạn có kinh nghiệm nào trong việc đàm phán các điều khoản Incoterms (như FOB hay CIF) để đối phó với biến động chi phí logistics đột ngột không? Chia sẻ góc nhìn của bạn bên dưới.
