Nội dung chính
Giữ rừng tại bản Hốc là cách người Thái bảo vệ nguồn nước, đất nương và tương lai bền vững của cả cộng đồng suốt hơn 300 năm qua thông qua bản hương ước truyền đời.
Bản Hốc, nằm nép mình trong thung lũng thuộc xã Hùng Chân, tỉnh Nghệ An, được bao bọc bởi dãy núi Pù Hốc hùng vĩ. Từ hơn ba thế kỷ trước, khi hai dòng họ Lương và Quang khai phá vùng đất này, rừng không chỉ là nơi trú ngụ mà còn là hơi thở, là điểm tựa sinh tồn của bà con. Sự gắn kết máu thịt giữa con người và thiên nhiên đã hình thành nên một triết lý sống sâu sắc: Rừng là báu vật, mất rừng là mất tất cả.
Từ lời răn dạy truyền miệng đến hương ước bằng văn bản
Trong suốt hàng trăm năm, trước khi có văn bản chính thức, việc bảo vệ rừng được duy trì bằng những lời cam kết miệng đầy sức nặng. Đồng bào Thái nơi đây hiểu rằng nếu chỉ biết khai thác mà không tái tạo, sự thịnh vượng của thung lũng sẽ sớm lụi tàn. Các quy ước ngầm định đã được thiết lập: Chỉ chặt gỗ khi thực sự cần dựng nhà, việc sử dụng gỗ phải được cộng đồng đồng thuận và tuyệt đối không được mua bán gỗ ra khỏi bản.
Những lời răn dạy này không chỉ nằm trong các buổi họp bản mà còn thấm sâu vào nếp sống, từ lời kể của người già đến sự giáo dục của cha mẹ dành cho con trẻ. Điều này tạo nên một thế hệ người dân bản Hốc coi rừng là tài sản chung, là trách nhiệm của mỗi cá nhân chứ không phải là tài nguyên để trục lợi.
Bước ngoặt quan trọng diễn ra vào năm 2005, khi cộng đồng quyết định cụ thể hóa lời thề truyền đời thành bản hương ước bằng văn bản. Từng hộ dân đã ký tên cam kết, xác lập 5 điều nghiêm cấm cốt lõi:
- Không lấn chiếm đất rừng trái phép.
- Không phát nương làm rẫy bừa bãi.
- Không khai thác lâm sản thiếu kiểm soát.
- Không sử dụng lửa trong rừng để tránh cháy rừng.
- Không săn bắt các loài động vật quý hiếm.
Để đảm bảo tính thực thi, 60 hộ dân trong bản đã chia thành 6 nhóm tuần tra luân phiên. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân và lực lượng kiểm lâm đã tạo nên một mạng lưới bảo vệ rừng vô cùng vững chắc.
Mô hình tự quản: Khi ý thức trở thành sức mạnh cộng đồng
Việc bảo vệ rừng tại bản Hốc không còn là nhiệm vụ hành chính mà đã trở thành một nếp sinh hoạt tự nhiên. Ông Quang Văn Hạnh (70 tuổi) chia sẻ rằng, mỗi chuyến tuần tra là một lần đi dọc các lối mòn, kiểm tra từng dấu vết lạ để đảm bảo sự bình yên cho cánh rừng. Nếu có bất thường, mọi bằng chứng đều được ghi lại để xử lý nghiêm theo hương ước.
Ngay cả việc xây dựng nhà cửa cũng được thực hiện dưới sự giám sát của cộng đồng. Một gia đình muốn dựng nhà phải trình bày nhu cầu, được dân bản đồng thuận mới được phép chọn cây. Lượng gỗ được tính toán chính xác theo diện tích nhà, đảm bảo nguyên tắc “không thừa, không thiếu” và tuyệt đối không đem đi giao thương.
Giá trị vô giá từ hệ sinh thái rừng nguyên sinh
Nhờ sự kiên trì suốt 3 thế kỷ, gần 200ha rừng phòng hộ tại đây vẫn giữ được vẻ nguyên sơ với những cây sến, táu, de cổ thụ khổng lồ. Rừng không chỉ là “lá phổi xanh” mà còn là một bể chứa nước khổng lồ, điều tiết nguồn nước tưới tiêu cho ruộng nương và ngăn chặn lũ quét, xói mòn vào mùa mưa. Vào mùa nắng, rừng giúp duy trì dòng suối chảy quanh năm, đảm bảo sự sống cho thung lũng.
Hệ sinh thái phong phú với các loài chim, chồn, mang, khỉ… không chỉ làm giàu đa dạng sinh học mà còn mang lại nguồn thu nhập bền vững cho người dân thông qua việc khai thác lâm sản phụ có kiểm soát như măng, mật ong và cây thuốc. Đặc biệt, khi chủ trương dừng khai thác gỗ rừng tự nhiên được áp dụng từ năm 2014, diện tích rừng Pù Hốc càng phát triển mạnh mẽ hơn.
Sự nỗ lực của cộng đồng đã được ghi nhận xứng đáng. Nhờ quản lý tốt diện tích rừng, bản Hốc đã nhận được hỗ trợ từ Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo với hơn 73 triệu đồng. Dù con số này không quá lớn so với giá trị của cánh rừng, nhưng đó là sự khẳng định về hiệu quả của mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng.
Câu chuyện của người Thái tại bản Hốc là một minh chứng sắc sảo cho thấy: Khi con người biết tôn trọng thiên nhiên bằng những quy tắc đạo đức và cộng đồng, thiên nhiên sẽ trả lại sự sống và sự thịnh vượng bền lâu. Còn bạn, bạn nghĩ sao về mô hình quản lý rừng bằng hương ước này? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn bên dưới nhé!
