Nội dung chính
Phân tích chuyên sâu về việc Iran thiết lập cơ chế ‘trạm thu phí’ tại Eo biển Hormuz cho thấy sự gia tăng rủi ro địa chính trị và tranh cãi pháp lý quốc tế liên quan đến nguồn cung năng lượng toàn cầu.
Với vai trò là “người gác cổng” của tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược nhất hành tinh, những động thái gần đây của Tehran đang được giới phân tích theo dõi sát sao. Đây không chỉ là nỗ lực đảm bảo dòng xuất khẩu dầu sang các đối tác mà còn là động thái thiết lập quyền kiểm soát thực tế đối với huyết mạch hàng hải toàn cầu.
Hệ Thống “Trạm Thu Phí” Mới: Kiểm Soát Chặt Chẽ Bằng Biện Pháp Hành Chính
Dựa trên các tín hiệu gửi tới cơ quan hàng hải Liên Hợp Quốc và kinh nghiệm thực tế của các chủ tàu, một cấu trúc kiểm soát mới đã dần định hình. Các tàu thuyền, đặc biệt là tàu chở dầu, đang bị buộc phải di chuyển vào vùng biển thuộc quyền quản lý của Iran để chịu sự kiểm tra nghiêm ngặt từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
- Quy trình Thu Phí và Thông Tin: Ít nhất hai tàu đã xác nhận việc thanh toán các khoản phí. Dữ liệu từ Lloyd’s List Intelligence chỉ ra rằng các khoản thanh toán này được thực hiện bằng đồng Nhân dân tệ (CNY). Để được cấp mã nhận diện và hộ tống, các tàu phải cung cấp chi tiết toàn diện về hàng hóa, chủ sở hữu, điểm đến và danh sách thủy thủ đoàn cho các bên trung gian được IRGC phê chuẩn.
- Thay đổi Lộ Trình Chiến Lược: Thay vì tuân thủ các luồng giao thông hai chiều truyền thống ở trung tâm eo biển, nhiều tàu hiện đang chuyển hướng đi vòng về phía Bắc, gần đảo Larak. Đảo này nằm sâu trong vùng lãnh hải Iran, buộc các tàu vận tải phải chịu sự giám sát trực tiếp và chặt chẽ hơn từ lực lượng Iran.
Tác Động Kinh Tế: Sụt Giảm Lưu Lượng và Áp Lực Lên Giá Dầu Toàn Cầu
Bối cảnh căng thẳng gia tăng đã gây ra những hệ lụy kinh tế rõ rệt, mặc dù Iran dường như vẫn bảo toàn được lợi ích xuất khẩu của mình.
- Sụt Giảm Vận Tải: Theo ghi nhận của Lloyd’s List Intelligence, lưu lượng tàu qua Hormuz đã giảm mạnh tới 90% kể từ khi xung đột bùng phát, với chỉ khoảng 150 tàu (bao gồm cả container và dầu) đi qua trong những ngày đầu tháng 3, tương đương lưu lượng của hơn một ngày giao thương bình thường trước khủng hoảng.
- Ổn Định Xuất Khẩu Iran: Ngược lại, Iran vẫn duy trì xuất khẩu dầu tương đối ổn định. Dữ liệu của Kpler cho thấy khoảng 1,6 triệu thùng dầu được bốc xếp tại đảo Kharg trong tháng 3. Phần lớn số dầu này được tiêu thụ bởi các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ tại Trung Quốc, đối tác ít bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ. Điều đáng nói là, mặc dù số liệu đăng ký chính thức cho thấy tàu Iran chỉ chiếm khoảng 24%, phân tích sâu hơn từ Kpler ước tính tỷ lệ thực tế có thể lên tới gần 90% trong những ngày gần đây.
An Ninh Hàng Hải Báo Động Đỏ và Động Thái Của IRGC
Tình hình an ninh khu vực xấu đi buộc các nhà khai thác phải áp dụng các biện pháp phòng vệ cực đoan.
Theo ghi nhận, khoảng một nửa số tàu đã quyết định tắt Hệ thống Nhận diện Tự động (AIS) khi đi qua eo biển, chỉ kích hoạt lại khi đã an toàn ở Vịnh Oman. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ghi nhận ít nhất 18 vụ tấn công và 7 thủy thủ thiệt mạng, dù danh tính thủ phạm chưa được xác định rõ ràng.
Vào ngày 27/3, IRGC tuyên bố đã buộc 3 tàu container phải quay đầu, đồng thời ra thông báo cấm các tàu đi đến hoặc rời khỏi cảng của những quốc gia được coi là “đồng minh” hoặc “ủng hộ kẻ thù Phục quốc Do Thái – Mỹ”. Tuyên bố này nhằm thách thức những tuyên bố trước đó của Tổng thống Mỹ về việc eo biển vẫn mở cửa.
Hợp Pháp Hóa Chủ Quyền Thông Qua Luật Pháp Trong Nước
Để chính thức hóa quyền kiểm soát này, Quốc hội Iran đang xem xét một dự luật quan trọng. Nghị sĩ Mohammadreza Rezaei Kouchi cho biết dự luật này nhằm mục đích hợp pháp hóa chủ quyền, quyền kiểm soát và giám sát của Iran đối với Hormuz, đồng thời tạo ra một nguồn thu ngân sách mới thông qua việc thu phí chính thức. Động thái này được Iran trình bày với IMO như một biện pháp cần thiết để đảm bảo an toàn hàng hải, phù hợp với luật pháp quốc tế.
Phản Ứng Quốc Tế và Vi Phạm Luật Biển
Cơ chế thu phí và kiểm soát gia tăng đã châm ngòi cho những lời chỉ trích gay gắt từ cộng đồng quốc tế, tập trung vào khía cạnh pháp lý và kinh tế.
Ông Sultan al-Jaber, lãnh đạo Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC), mạnh mẽ lên án việc “vũ khí hóa” Eo biển Hormuz, gọi đây là hành vi khủng bố kinh tế có thể khiến toàn thế giới phải gánh chịu chi phí nhiên liệu và sinh hoạt tăng vọt.
Tranh Chấp Pháp Lý Quốc Tế
Về mặt pháp lý, các chuyên gia luật biển chỉ ra rằng hành động của Iran có thể vi phạm nghiêm trọng Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), vốn bảo đảm quyền qua lại vô hại cho tàu thuyền dân sự trong các vùng biển quốc tế. Nhà sử học hàng hải Sal Mercogliano khẳng định việc dựng trạm thu phí trên một tuyến hàng hải quốc tế như Hormuz hoàn toàn không có cơ sở pháp lý. Tổng thư ký Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) cũng kịch liệt phản đối, xem đây là hành vi xâm phạm luật pháp quốc tế.
Diễn biến này không chỉ dừng lại ở nguy cơ leo thang quân sự mà còn đe dọa trực tiếp sự ổn định của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, việc kiểm soát một điểm nghẽn địa lý như Hormuz có thể tạo ra hiệu ứng domino kinh tế không thể lường trước.
Là một chuyên gia theo dõi sát sao an ninh hàng hải, tôi nhận định việc Iran tìm cách hợp pháp hóa việc thu phí là một chiến lược tinh vi nhằm chuyển đổi quyền lực thực tế thành quyền lực pháp lý. Liệu các cơ chế ngoại giao quốc tế có đủ sức răn đe trước tham vọng kiểm soát thực tế này? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn về tác động lâu dài của việc này đối với thị trường dầu mỏ và an ninh khu vực.
