Nội dung chính
Khi Việt Nam bước vào mùa thu mua điều thô 2026, những bất cập hệ thống trong chuỗi cung ứng xuất khẩu tỷ đô này lại một lần nữa phơi bày, đòi hỏi giải pháp cấp thiết.
Với tư cách là chuyên gia phân tích chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu, tôi nhận thấy ngành điều Việt Nam đang đứng trước ngã ba đường: duy trì phụ thuộc lớn vào nhập khẩu hay tăng tốc tự chủ nguồn nguyên liệu chất lượng cao. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề an ninh chuỗi cung ứng chiến lược.
Thực trạng Phụ thuộc Nguồn cung: Điểm nghẽn của Chuỗi cung ứng Tỷ đô
Dữ liệu từ Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) cho thấy sự phụ thuộc sâu sắc này: Năm 2025, Việt Nam đã nhập khẩu hơn 3,122 triệu tấn điều thô, trị giá trên 4,667 tỷ USD, trong khi vẫn cung cấp tới 80% nhân điều xuất khẩu toàn cầu. Đây là một nghịch lý lớn đối với ngành công nghiệp chế biến hàng đầu thế giới.
Biến động Thị trường và Rào cản Chính sách Quốc tế
Sự phụ thuộc này trở nên rủi ro khi thị trường nguyên liệu quốc tế, chủ yếu từ châu Phi, liên tục thay đổi. Các quốc gia cung ứng đang áp dụng chính sách bảo hộ sản xuất nội địa:
- Cấm xuất khẩu điều thô trong giai đoạn đầu vụ.
- Thiết lập mức giá sàn xuất khẩu tối thiểu.
- Tăng thuế và phí đối với điều thô xuất khẩu.
Theo Vinacas, những rào cản này làm tăng chi phí đầu vào, trực tiếp làm xói mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp chế biến Việt Nam. Thêm vào đó, các yếu tố địa chính trị như xung đột khu vực làm leo thang chi phí logistics và nhiên liệu, gây thêm áp lực lên mục tiêu xuất khẩu 5 tỷ USD trong năm 2026.
Tâm lý Thị trường: Yếu tố gây nhiễu lớn hơn Thiếu hụt Thực tế
Một góc nhìn chuyên môn sâu hơn cho thấy, rủi ro lớn nhất không nằm ở việc thiếu hụt nguồn cung vật lý. Ông Cao Thúc Uy, Giám đốc Công ty TNHH Cao Phát, chỉ ra rằng các báo cáo đáng tin cậy dự báo sản lượng điều thô toàn cầu năm 2026 sẽ duy trì ổn định ở mức khoảng 5 triệu tấn, nhờ vào diện tích trồng mới tại châu Phi và Campuchia. Sản lượng điều thô toàn cầu đã tăng liên tục trong thập kỷ qua.
Tuy nhiên, tâm lý sợ thiếu hụt (Scarcity Mindset) đã thúc đẩy các doanh nghiệp tranh mua ngay từ đầu vụ, vô tình tạo ra một bong bóng giá ngắn hạn, đẩy giá nguyên liệu đầu vào tăng nhanh hơn giá sản phẩm đầu ra. Ông Nguyễn Minh Họa, Phó Chủ tịch Vinacas, nhấn mạnh rằng cộng đồng doanh nghiệp cần minh bạch thông tin và phối hợp điều tiết chuỗi cung ứng để ngăn chặn đầu cơ, thay vì phản ứng theo tâm lý đám đông.
Nâng cao Năng lực Tự chủ: Phát triển Vùng nguyên liệu Nội địa
Song song với việc quản lý rủi ro nhập khẩu, việc phát triển vùng nguyên liệu trong nước là giải pháp căn cơ, dù hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế.
Thách thức về Năng suất và Tác động Khí hậu
Khảo sát thực tế tại các vùng trồng trọng điểm như Đồng Nai (khu vực Bình Phước cũ) cho thấy năng suất cây điều đang sụt giảm nghiêm trọng do cây già cỗi và đặc biệt là ảnh hưởng của thời tiết cực đoan. Hiện tượng nắng nóng kéo dài xen kẽ mưa trái mùa làm khô bông, giảm tỷ lệ đậu trái nghiêm trọng.
Ví dụ cụ thể: Anh Điểu Voi (xã Phú Nghĩa) chia sẻ vườn điều 0,8ha giống địa phương đã 20 năm tuổi, sản lượng năm nay ước tính chỉ đạt 3 tạ, giảm mạnh so với mức 1 tấn trong điều kiện thời tiết thuận lợi trước đây, dù giá thô đang ở mức 35.000 – 36.000 VND/kg.
Chi phí sản xuất tăng cao (bón phân 2-3 đợt/năm, cắt tỉa) trong khi năng suất giảm khiến lợi nhuận của nông dân gần như không đáng kể, buộc họ phải tìm kiếm công việc phụ.
Giải pháp Chuyên sâu: Cải tạo Giống và Ứng dụng Kỹ thuật
Để chống lại sự mong manh của điều kiện thời tiết và cây già, chuyển đổi giống là yêu cầu bắt buộc. Kinh nghiệm thực tiễn từ những người tiên phong cho thấy hiệu quả rõ rệt:
- Lai tạo Giống mới: Ông Hoàng Văn Tần (xã Long Hà) đã tự lai tạo thành công giống BP-102, có khả năng cho thu hoạch sớm hơn và đạt năng suất từ 3-4 tấn/ha khi trưởng thành, ổn định hơn hẳn giống địa phương.
- Thích ứng tốt hơn: Ông Nguyễn Minh Hưng (Phú Riềng) xác nhận giống mới giảm thiểu thiệt hại khi thời tiết bất lợi, là lựa chọn ưu tiên khi thay thế các vườn điều cũ.
Việc áp dụng các giống có khả năng kháng chịu tốt hơn (Improved Cultivars) là bước đệm quan trọng để ngành điều Việt Nam có thể tự chủ được ít nhất 30-40% nguyên liệu trong 5-7 năm tới, giảm thiểu rủi ro từ chính sách thương mại quốc tế.
Vai trò Điều tiết của Cơ quan Quản lý
Giải pháp dài hạn đòi hỏi sự can thiệp có hệ thống. Không chỉ dừng lại ở nỗ lực cá nhân, cần có sự thống kê, quy hoạch vùng trồng bài bản từ cơ quan quản lý nhà nước. Song song đó, hiệu quả của công tác khuyến nông trong việc chuyển giao kỹ thuật canh tác hiện đại, chăm sóc đúng quy trình cho nông dân là yếu tố then chốt để tối đa hóa lợi nhuận trên diện tích hiện có. Đây chính là nền tảng vững chắc nhất cho chuỗi cung ứng điều Việt Nam trong tương lai.
Là người đã chứng kiến nhiều chu kỳ biến động của ngành hàng này, tôi tin rằng chỉ khi giải quyết triệt để bài toán năng suất nội địa, chúng ta mới thực sự thoát khỏi thế bị động trước các biến động chính trị và chính sách nhập khẩu. Bạn nghĩ sao về tốc độ chuyển đổi giống cây trồng hiện nay có đủ nhanh để đáp ứng mục tiêu phát triển bền vững của ngành điều không? Chia sẻ quan điểm của bạn dưới phần bình luận hoặc tìm hiểu sâu hơn về các giống điều kháng chịu mới tại chuyên mục Kinh tế của chúng tôi.
