Nội dung chính
Nguy cơ đứt gãy thông tin truy xuất nguồn gốc thủy sản đang hiển hiện rõ ràng khi năng lực quản trị dữ liệu yếu kém tại các Hợp tác xã (HTX) không theo kịp yêu cầu minh bạch khắt khe của thị trường toàn cầu.
Vấn đề cốt lõi của ngành thủy sản Việt Nam, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), không chỉ nằm ở quy mô sản xuất mà sâu xa hơn là khả năng số hóa và quản trị dữ liệu. Tại Hội nghị đối thoại chính sách về phát triển HTX thủy sản bền vững ở Cần Thơ, thực trạng này đã được chỉ ra như một ‘gót chân Achilles’ của chuỗi giá trị. Đến năm 2025, Việt Nam có hơn 23.000 HTX nông nghiệp, chiếm hơn 65% tổng số HTX, nhưng phần lớn, bao gồm cả HTX thủy sản, vẫn vật lộn với sự nhỏ lẻ, vốn ít và năng lực quản trị chắp vá.
Sự Xung Đột Giữa Yêu Cầu Thị Trường và Thực Tiễn Quản Lý Thủ Công
Các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn: truy xuất nguồn gốc toàn diện, minh bạch dữ liệu, đảm bảo an toàn thực phẩm, tính bền vững và cam kết giảm phát thải. Đây không còn là lựa chọn mà là điều kiện tiên quyết để giữ chân các thị trường nhập khẩu lớn.
Ông Nguyễn Hoàng Huy, đại diện HTX Thủy sản Toàn Thắng (Cần Thơ), đã thẳng thắn chia sẻ kinh nghiệm thực tế: “Trong vài năm trở lại đây, yêu cầu từ đối tác quốc tế tăng vọt. Tuy nhiên, kinh nghiệm và sổ sách ghi chép thủ công của bà con không thể nào đáp ứng kịp. Chuyển đổi số lúc này không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là sinh kế, là rào cản trực tiếp tới đầu ra sản phẩm.”
Rào Cản Chi Phí và Sự Phức Tạp Của Công Nghệ
Rào cản lớn nhất đối với người nuôi trồng, đặc biệt là các hộ thành viên trong HTX, không chỉ là thói quen mà còn là tâm lý nhạy cảm với chi phí. Ông Huy nhấn mạnh rằng bất kỳ giải pháp số hóa nào, như sổ điện tử, phải chứng minh được lợi ích thực tiễn, dễ sử dụng ngay lập tức. “Nếu ứng dụng quá phức tạp, không mang lại lợi ích rõ ràng thấy được, dù có tập huấn, việc ghi chép số cũng sẽ bị bỏ dở sau thời gian ngắn,” ông chia sẻ, nhấn mạnh nhu cầu về một công cụ ghi chép đơn giản hóa, chỉ cần lưu trữ được các thông tin cơ bản như thả giống, thức ăn, thông số môi trường nước, và quan trọng nhất là khả năng truy xuất nguồn gốc cơ bản.
Thách Thức Về Thẩm Quyền Và Tính Liên Kết Chuỗi
Bên cạnh vấn đề cấp cơ sở (HTX và nông hộ), chuỗi cung ứng lớn cũng đối mặt với sự phức tạp không kém. Ông Trương Hoàng Duy từ Công ty TNHH Xã hội tôm chứng nhận Minh Phú nhận định rằng việc quản lý hàng ngàn hộ dân nhỏ lẻ để đảm bảo tiêu chuẩn chứng nhận là thách thức lớn. Nhiều nỗ lực số hóa đã được thực hiện nhưng chưa đạt được sự đồng bộ cần thiết, nhất là khi nhiều trại giống đầu vào còn chưa đáp ứng tiêu chuẩn.
“Truy xuất nguồn gốc là chìa khóa để nâng cao giá trị, uy tín thương hiệu và sức cạnh tranh toàn cầu của tôm Việt. Nhưng hệ thống nhật ký ghi tay đang tạo ra nút thắt quản lý vô cùng nan giải,” – Ông Trương Hoàng Duy.
Vai Trò Xương Sống Của HTX và Nguy Cơ Đứt Gãy
Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, khẳng định vai trò xương sống của khu vực kinh tế tập thể trong việc kiểm soát vùng nguyên liệu. Bà ví von: “Mỗi sản phẩm thủy sản rời ao nuôi cần phải mang theo một ‘căn cước dữ liệu minh bạch’”.
Tuy nhiên, chính tại nơi này, năng lực quản trị dữ liệu lại là mắt xích yếu nhất. Sự trì hoãn trong chuyển đổi số tạo ra nguy cơ đứt gãy thông tin truy xuất nghiêm trọng, khiến các nỗ lực quản lý của nhà nước trở nên kém hiệu quả và tốn kém. Nếu không đồng bộ hóa dữ liệu, toàn bộ nỗ lực xây dựng thương hiệu thủy sản bền vững sẽ bị ảnh hưởng.
Đề Xuất Chuyên Sâu: Hướng Tới Dữ Liệu Không Gián Đoạn
Để giải quyết triệt để tình trạng này, cần có một cách tiếp cận đa chiều, không chỉ dừng lại ở việc tập huấn công nghệ.
- Đột phá Hạ Tầng Số: Đảm bảo dòng chảy dữ liệu ổn định, đặc biệt tại các vùng nuôi xa trung tâm. Điều này đòi hỏi sự đầu tư từ chính sách vĩ mô.
- Giải pháp Tối giản và Hữu ích: Thiết kế các ứng dụng số hóa phải cực kỳ trực quan, tập trung vào việc số hóa các điểm kiểm soát quan trọng nhất (ví dụ: sử dụng mã QR hoặc NFC đơn giản cho từng lô hàng) thay vì cố gắng số hóa mọi quy trình phức tạp cùng lúc.
- Kinh tế Thuận lợi (Incentives): Cần có cơ chế hỗ trợ hoặc ưu đãi rõ ràng cho HTX và nông hộ khi họ tham gia và duy trì việc nhập liệu số chính xác, biến việc này thành lợi ích kinh tế trực tiếp chứ không chỉ là gánh nặng tuân thủ.
Bà Vân đề xuất: “Cần giải phóng người nông dân khỏi ma trận thủ tục hành chính số. Mục tiêu phải là ‘nhập liệu một lần, chia sẻ đa nền tảng’, tối ưu hóa quy trình để dữ liệu phục vụ ngược lại cho chính người sản xuất.”
Thực tế cho thấy, nếu không giải quyết được bài toán dữ liệu này, ngành thủy sản Việt Nam sẽ tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị từ chối hoặc giảm giá trị tại các thị trường khó tính. Kinh nghiệm đúc kết là: Công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi nó phục vụ sát sao nhu cầu vận hành và tâm lý chi phí của người dùng cuối cùng.
Bạn nghĩ đâu là cơ chế hỗ trợ tài chính hiệu quả nhất để thúc đẩy HTX thủy sản chấp nhận đầu tư vào hạ tầng số hóa dữ liệu?
