Nội dung chính
Áp lực giá nhiên liệu toàn cầu đang đặt ngành hàng không trước ngưỡng cửa sinh tử, đòi hỏi giải pháp điều hành chính sách phải chia sẻ rủi ro thay vì dồn toàn bộ gánh nặng lên vai hành khách.
Xung đột địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, đã giáng một cú sốc kép lên toàn bộ chuỗi cung ứng hàng không. Không chỉ gây gián đoạn đường bay, nó còn đẩy giá nhiên liệu Jet A-1 lên mức cao kỷ lục, làm mỏng đi biên lợi nhuận vốn đã eo hẹp của các hãng hàng không nội địa. Với tư cách là chuyên gia kinh tế vận tải, tôi nhận định đây là thời điểm cần một chiến lược ổn định thị trường đa chiều.
Chi phí Vận hành Tăng Vọt: Điểm Mấu Chốt Của Khủng Hoảng Giá Vé
Theo số liệu từ Cục Hàng không Việt Nam, nhiên liệu bay (Jet A-1) hiện chiếm tỷ trọng đáng kể, khoảng 35% đến 40% tổng chi phí vận hành của các hãng bay. Sự biến động đột biến về giá này ngay lập tức bào mòn khả năng sinh lời, buộc các doanh nghiệp phải đánh giá lại toàn bộ mô hình khai thác.
Rủi Ro Nguồn Cung: Thách Thức Lớn Hơn Giá Cả
Điều đáng báo động hơn cả việc giá cao là nguy cơ đứt gãy nguồn cung. Hiện tại, các hợp đồng cung ứng cơ bản chỉ được bảo đảm đến hết Quý I năm 2026. Từ tháng 4/2026 trở đi, rủi ro thiếu hụt nhiên liệu trở nên hữu hình do một số nhà cung cấp quốc tế trì hoãn giao hàng hoặc viện dẫn điều khoản bất khả kháng. Trong nước, công suất khai thác Jet A-1 từ các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Dung Quất cũng khó có thể tăng đột biến để bù đắp.
Hệ quả trực tiếp là việc phải bay vòng để tránh không phận đóng cửa, kéo dài thời gian bay và đội chi phí khai thác lên. Khi đó, nhiều đường bay có thể rơi vào tình trạng ‘càng bay càng lỗ’, buộc hãng phải thu hẹp lịch bay hoặc tái cơ cấu mạng lưới, đặc biệt là sau tháng 4/2026.
Sai Lầm Khi Chuyển Gánh Nặng Chi Phí Sang Hành Khách
Mặc dù chi phí tăng cao là thực tế khách quan, việc tăng giá vé máy bay một cách tương ứng theo công thức ‘chi phí tăng bao nhiêu, hành khách gánh bấy nhiêu’ là một sai lầm chiến lược. Hàng không không chỉ là phương tiện di chuyển; nó là huyết mạch kết nối du lịch, thương mại và lưu thông lao động.
Nếu giá vé bị đẩy lên ngưỡng quá cao và quá nhanh, cầu thị trường sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Đây là một rủi ro dài hạn: sự sụt giảm nhu cầu ngắn hạn có thể giúp hãng bay giải quyết áp lực tức thời, nhưng lại làm tê liệt tiềm năng tăng trưởng của toàn bộ ngành du lịch – dịch vụ phụ trợ vốn đang cần phục hồi.
Minh Bạch Phụ Thu Nhiên Liệu: Công Cụ Cần Thiết Nhưng Phải Có Giới Hạn
Kiến nghị cho phép áp dụng phụ thu nhiên liệu (Fuel Surcharge) đối với vé nội địa là một công cụ điều hành có lý, giúp các hãng duy trì khai thác trong bối cảnh biến động cực đoan. Tuy nhiên, việc áp dụng phải tuân thủ nguyên tắc E-E-A-T trong quản lý thị trường:
- Công thức Minh Bạch Tuyệt Đối: Phải có cơ chế tính toán rõ ràng về ngưỡng giá Jet A-1 kích hoạt mức phụ thu, mức thu cụ thể, và quan trọng nhất là cơ chế điều chỉnh tự động khi giá nhiên liệu thế giới giảm xuống. Sự thiếu minh bạch sẽ nhanh chóng làm xói mòn niềm tin hành khách.
- Giải Pháp Tạm Thời: Phụ thu chỉ nên là cầu nối. Nếu giá nhiên liệu hạ nhiệt mà phụ thu vẫn tồn tại, điều này ám chỉ sự thiếu trách nhiệm của doanh nghiệp.
- Chia Sẻ Rủi Ro Đa Phương: Phụ thu không thể là biện pháp duy nhất. Nếu chỉ tăng phụ thu mà không giảm gánh nặng thuế phí đầu vào, thì Nhà nước đang vô hình trung chuyển gần như toàn bộ cú sốc chi phí sang người tiêu dùng. Giải pháp tối ưu là sự chia sẻ: Nhà nước hỗ trợ về thuế/phí, doanh nghiệp tối ưu hóa vận hành, và hành khách chia sẻ một phần chi phí hợp lý.
Thực tiễn cho thấy, tại các thị trường phát triển, việc điều chỉnh giá vé thường đi kèm với các gói giảm trừ chi phí đầu vào của chính phủ, thay vì chỉ dựa vào cơ chế phụ thu đơn lẻ.
Tác Động Dây Chuyền Lên Hệ Sinh Thái Kinh Tế
Việc giá vé tăng đột biến, đặc biệt vào các mùa cao điểm như dịp lễ 30/4, 1/5 và mùa hè, sẽ tác động mạnh mẽ đến các nhóm đối tượng nhạy cảm về giá, bao gồm gia đình trung lưu, người lao động và sinh viên. Đây là những đối tượng có xu hướng giảm thời gian lưu trú hoặc thay đổi hoàn toàn điểm đến nếu chi phí di chuyển vượt ngưỡng chịu đựng.
Sự suy giảm chi tiêu di chuyển sẽ kéo theo hiệu ứng Domino lên toàn bộ chuỗi giá trị ngành dịch vụ: khách sạn, F&B, vận tải địa phương và dịch vụ phụ trợ. Ngành du lịch nội địa có nguy cơ chứng kiến nghịch lý: Doanh thu trên mỗi đơn vị hành khách (RevPAR) có thể tăng do giá vé cao, nhưng tổng lượng khách và tổng doanh thu thị trường lại giảm sút.
Điều Hành Chính Sách: Cần Sự Nhanh Chóng và Công Bằng
Trong bối cảnh khủng hoảng này, cơ quan quản lý cần tập trung vào bốn ưu tiên chiến lược để đảm bảo sự ổn định lâu dài:
1. Ưu Tiên Tuyệt Đối: Bảo Đảm Nguồn Cung Nhiên Liệu
Nguy cơ hủy chuyến hàng loạt do thiếu hụt nguồn cung luôn gây ra sự hỗn loạn thị trường và thiệt hại kinh tế lớn hơn nhiều so với việc giá vé tăng nhẹ. Cần có cơ chế dự phòng khẩn cấp cho nguồn cung Jet A-1.
2. Giảm Chi Phí Đầu Vào Có Thời Hạn
Chính phủ cần sớm kích hoạt các gói hỗ trợ đã đề xuất, như giảm VAT và miễn/giảm thuế Bảo vệ Môi trường đối với nhiên liệu bay, cùng với việc giảm các loại phí hàng không khác, ít nhất đến hết năm 2026. Đây là hành động trực tiếp giúp giảm chi phí cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng.
3. Giám Sát Phụ Thu Nghiêm Ngặt
Nếu áp dụng phụ thu, việc công bố công thức và rà soát định kỳ là bắt buộc. Việc duy trì phụ thu khi giá thế giới đã ổn định là hành vi trục lợi cần phải bị ngăn chặn triệt để.
4. Kích Cầu Đồng Bộ Từ Ngành Du Lịch
Ngành du lịch cần hợp tác bằng cách đưa ra các gói kích cầu tổng thể, giúp giữ tổng chi phí của một chuyến đi (bao gồm vé máy bay và dịch vụ mặt đất) ở mức hấp dẫn, tránh để đà tăng giá vé máy bay triệt tiêu mọi nỗ lực phục hồi du lịch.
Tóm lại, việc hỗ trợ ngành hàng không là thiết yếu để giữ vững mạch khai thác, nhưng không thể dùng cách dễ dàng nhất là đẩy chi phí lên vai hành khách. Chiến lược điều hành phải đủ nhanh nhạy để đối phó với biến động toàn cầu, đồng thời phải đủ công bằng để bảo vệ sức mua nội địa và sự phát triển bền vững của cả hệ sinh thái du lịch. Quý vị nghĩ sao về tỷ lệ chia sẻ rủi ro công bằng nhất giữa ba bên liên quan?
