Nội dung chính
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ là bảo tồn một ngôn ngữ, mà còn là lưu giữ hồn cốt dân tộc trước những biến động không ngừng của thời đại số hiện nay.
Trong buổi giao lưu đầy cảm hứng tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã mở ra một góc nhìn sâu sắc về sự vận động của ngôn ngữ. Với hơn 25 năm hình thành và phát triển qua 14 tựa sách, bộ tác phẩm này không đơn thuần là tài liệu nghiên cứu mà là một cuộc hành trình khám phá những tầng nghĩa ẩn sâu trong lời ăn tiếng nói hàng ngày của người Việt.
Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi điều hiển nhiên trở nên thú vị
Chúng ta thường sử dụng ngôn ngữ như một bản năng, nhưng khi dừng lại để phân tích, ta sẽ chợt nhận ra những điều “nghịch lý” đầy thú vị. PGS.TS Trịnh Sâm đã chỉ ra rằng, có những cụm từ chúng ta dùng hàng ngày nhưng lại mang tính logic rất lạ lùng.
Hãy thử ngẫm về những từ như “quá giang”, “lặn lội” hay “lăn tăn”. Tại sao khi đi trên đường bộ, ta lại dùng từ “lặn lội” (một từ vốn dành cho nước)? Hay việc mượn hình ảnh thực phẩm để diễn đạt việc tiếp thu kiến thức như “mớm bài”, “bội thực thông tin”, “không tiêu hóa nổi”?
Theo góc nhìn chuyên gia, đây chính là sự kỳ diệu của ngôn ngữ. Những điều “lạ” khi được lặp đi lặp lại sẽ trở thành “quen”. Ngược lại, khi ta bỗng nhiên đặt câu hỏi về những điều quá quen thuộc (như tại sao “phải” lại là đúng, còn “trái” là sai), chúng ta sẽ thấy nó trở nên “lạ”. GS.TS Nguyễn Đức Dân bổ sung thêm rằng, đặc điểm của tiếng Việt là nhấn mạnh vào vế đứng sau, tạo nên sự linh hoạt trong việc điều hướng cảm xúc và ý nghĩa của câu nói.
Sự vận động của ngôn ngữ trước áp lực của thời đại
Ngôn ngữ là một thực thể sống (sinh ngữ), vì vậy việc biến đổi theo sự phát triển của xã hội là điều tất yếu. Sự chuyển dịch từ “thổi cơm” (thời xưa) sang “nấu cơm” và giờ là “cắm cơm” là minh chứng rõ nhất cho việc công cụ sinh hoạt thay đổi kéo theo từ vựng thay đổi.
Hiện tượng ngôn ngữ Gen Z: Bình thường hay đáng lo?
Việc giới trẻ sử dụng các thuật ngữ như “đu trend”, “drama”, “chill” hay biến tấu từ “chết” thành “đăng xuất” (log out) được các chuyên gia đánh giá là hiện tượng bình thường trong giao tiếp phi chính thức. Tuy nhiên, ranh giới giữa sự sáng tạo và sự tùy tiện là rất mong manh.
Nhà báo Dương Thành Truyền đưa ra một cảnh báo sắc sảo về “văn hóa bàn phím”. Việc lạm dụng viết tắt, bỏ qua dấu câu, không viết hoa và thói quen không rà soát lại nội dung trước khi gửi đang tạo ra một thế hệ người viết (kể cả phóng viên, biên tập viên trẻ) đánh mất tư duy về trật tự ngôn ngữ. Điều này dẫn đến những sai sót ngớ ngẩn trong văn bản hành chính và truyền thông, gây ra những tình huống “cười ra nước mắt” nhưng thực chất là sự suy giảm về năng lực ngôn ngữ.
Giải pháp bền vững để bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới hay cứng nhắc trong quy tắc, mà là sự tỉnh táo trong lựa chọn và sử dụng.
- Phân định ngữ cảnh giao tiếp: Cần phân biệt rõ ràng giữa ngôn ngữ đời thường (informal) và ngôn ngữ chính thức (formal). Tiếng lóng có thể dùng khi chat với bạn bè, nhưng tuyệt đối không được xuất hiện trong bài thi, văn bản hành chính hay giao tiếp đối ngoại.
- Chống lại sự “lạm phát” thuật ngữ: PGS.TS Trịnh Sâm bày tỏ sự quan ngại về xu hướng dùng từ “kêu” nhưng rỗng tuếch. Ví dụ, việc lạm dụng từ “hệ sinh thái” trong giới học thuật một cách tùy tiện, xa rời bản chất, khiến ngôn ngữ mất đi sự chính xác.
- Chuẩn hóa chính tả và thuật ngữ: Việc nhầm lẫn giữa “i” và “y” hay gọi sai tên sự vật là những lỗ hổng nhỏ nhưng gây ảnh hưởng lớn đến tính chuyên nghiệp của tiếng Việt.
Kết thúc buổi giao lưu, các chuyên gia thống nhất rằng: Để viết hay và nói đúng, mỗi cá nhân cần tự trau dồi năng lực ngôn ngữ thông qua việc đọc sách và rèn luyện tư duy phản biện. Việc đọc những bộ sách chuyên sâu như “Tiếng Việt giàu đẹp” không chỉ giúp ta hiểu về quy tắc, mà còn khơi gợi niềm tự hào về một ngôn ngữ tinh tế và đa sắc.
Lời kết: Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu tư duy của một dân tộc. Khi chúng ta hời hợt với chữ nghĩa, tư duy của chúng ta cũng dễ trở nên hời hợt. Bạn có bao giờ tự hỏi, liệu cách chúng ta nhắn tin mỗi ngày có đang vô tình làm nghèo đi vốn từ của chính mình? Hãy cùng chia sẻ góc nhìn của bạn về việc sử dụng tiếng lóng trong giao tiếp hiện nay!
